Restauratie is het proces waarbij beschadigd of verouderd erfgoed weer in goede staat wordt gebracht. Bij schilderijen gaat het om werk dat soms honderden jaren oud is. Verf kan loslaten, doek kan scheuren en vuil hoopt zich op over de jaren. Zonder ingrijpen verdwijnt het beeld langzaam. Gelukkig zijn er gespecialiseerde ateliers die dit soort werk met groot vakmanschap uitvoeren. Het resultaat kan verbluffend zijn: een schilderij dat jarenlang dof en beschadigd leek, ziet er na behandeling uit alsof het net is gemaakt.
Wat er met een oud schilderij kan gebeuren
Tijd laat sporen na op elk materiaal, en schilderijen zijn daar geen uitzondering op. Verf krimpt en zet uit door wisselingen in temperatuur en luchtvochtigheid. Daardoor ontstaan kleine barstjes in het verfoppervlak, ook wel craquelé genoemd. Het doek waarop een schilderij is aangebracht kan gaan rotten of scheuren als het niet goed wordt bewaard. Daar komt bij dat vernis, de beschermende laag die veel schilderijen hebben, na verloop van tijd geel of bruin kleurt. Dit verandert de kleuren van het schilderij drastisch. Een blauw dat ooit helder was, kan haast groen lijken. Bovendien slaat vuil neer op het oppervlak, wat de details verder versluiert. Rook, stof en aanrakingen dragen allemaal bij aan de achteruitgang van het werk.
Hoe een schilderij wordt hersteld
Het reinigen van een schilderij is een van de eerste stappen in het herstelproces. Daarvoor gebruiken restauratoren speciale oplosmiddelen die het vuil en de verouderde vernis verwijderen zonder de originele verf aan te tasten. Dat vraagt veel kennis en ervaring, want elk schilderij reageert anders. Na het reinigen worden beschadigde delen aangepakt. Gaten in het doek worden opgevuld en ingeschilderd, zodat ze niet meer opvallen. Losse verfdeeltjes worden vastgelijmd met speciale conserveringsmiddelen. Tot slot krijgt het schilderij vaak een nieuwe vernis, die het werk beschermt en de kleuren weer tot leven brengt. Een goede restaurator werkt altijd reversibel: alle toegevoegde materialen kunnen later weer worden verwijderd als dat nodig is. Zo blijft het origineel zo veel mogelijk intact.
Wie voert restauratiewerk uit
Schilderijrestauratie is een vak apart. Restauratoren volgen vaak een universitaire opleiding of zijn opgeleid in musea zoals het Rijksmuseum. Ze kennen de geschiedenis van materialen, begrijpen hoe oude verfsoorten zijn samengesteld en weten welke technieken bij welk werk passen. In Nederland zijn verschillende ateliers actief die dit werk professioneel uitvoeren, soms vanuit een vaste locatie en soms ook bij klanten thuis of in een museum. Particulieren met een beschadigd erfstuk kunnen ook terecht bij dit soort ateliers. Het gaat dan niet alleen om museumstukken. Ook een portret van een overgrootouder of een landschapsschilderij dat generaties lang in de familie is, verdient goede zorg. Een restaurator bekijkt eerst wat er nodig is en geeft dan advies over de behandeling.
Bewaren na herstel: conservering is minstens zo belangrijk
Naast het herstellen van schade is conservering een belangrijk onderdeel van de zorg voor schilderijen. Conservering richt zich op het voorkomen van verdere achteruitgang. Daarvoor gelden adviezen over de juiste opslag en het ophangen van werken. Schilderijen hangen het best uit direct zonlicht, uit de buurt van verwarmingen en op plekken waar de luchtvochtigheid stabiel is. Een te droge omgeving laat verf barsten, een te vochtige omgeving trekt schimmel aan. Veel ateliers bieden niet alleen herstelwerk aan, maar ook conserveringsadvies voor thuis of voor kleine collecties. Wie een schilderij laat restaureren en daarna goed bewaart, geeft het werk een veel langere toekomst. Zo blijft erfgoed beschikbaar voor volgende generaties, of het nu gaat om een museumstuk of een familieschat.
Veelgestelde vragen
Kan elk schilderij worden gerestaureerd?
De meeste schilderijen kunnen worden hersteld, maar de mate van herstel hangt af van de schade. Een schilderij met grote gaten in het doek of zwaar aangetaste verf vraagt meer werk dan een schilderij met wat oppervlaktevuil. Een restaurator beoordeelt eerst de staat van het werk en vertelt wat mogelijk is.
Wat kost het laten restaureren van een schilderij?
De kosten van schilderijrestauratie lopen sterk uiteen. Een eenvoudige reiniging is veel goedkoper dan een uitgebreide behandeling waarbij gaten worden gedicht en verf wordt bijgewerkt. Veel ateliers maken eerst een schatting op basis van de staat en het formaat van het werk.
Hoe weet ik of mijn schilderij dringend hulp nodig heeft?
Signalen dat een schilderij aandacht nodig heeft zijn onder andere loslaten of afbladderen van verf, scheuren in het doek, een sterk vergeeld oppervlak of zichtbaar vuil dat het beeld versluiert. Twijfel je of je schilderij in goede staat is? Dan is het verstandig om een restaurator te laten kijken, ook als er nog geen ernstige schade zichtbaar is.
Mag ik zelf proberen een schilderij schoon te maken?
Het is af te raden om zelf een schilderij te reinigen zonder kennis van materialen en technieken. Verkeerd gebruik van water of schoonmaakmiddelen kan de verf beschadigen of oplossen. Een restaurator heeft de juiste middelen en weet hoe hij het werk veilig kan behandelen.
